Zamknij oczy i poznaj obraz dłońmi. W Rzeszowie otwarto wyjątkową wystawę TYFLO-ART

Projekt przełamuje bariery w dostępie do kultury i zaprasza wszystkich do zupełnie innego doświadczania malarstwa.

Sztuka, której można dotknąć

W tradycyjnych muzeach i galeriach sztuki obowiązuje zasada: „Nie dotykać eksponatów”. W Rzeszowskich Piwnicach jest odwrotnie. Tutaj dotyk stanowi jeden z najważniejszych sposobów poznawania dzieła.

Centralnym elementem instalacji jest obraz olejny „Księżniczka i Pirat”, namalowany przez Agnieszkę Skatułę i inspirowany piosenką Jacka Kaczmarskiego pod tym samym tytułem. Towarzyszy mu tyflografika, czyli wypukłe odwzorowanie obrazu, pozwalające rozpoznawać jego elementy za pomocą dłoni.

Dopełnieniem instalacji jest audiodeskrypcja – słowny opis przedstawionej sceny, który pomaga odbiorcom wyobrazić sobie kompozycję, postacie i szczegóły dzieła. Dzięki połączeniu tych elementów wystawa jest dostępna zarówno dla osób widzących, jak i niewidomych oraz słabowidzących.

Agnieszka Skatuła: obraz trzeba było przełożyć na język dotyku

Podczas otwarcia artystka opowiadała o procesie tworzenia instalacji oraz wyzwaniach związanych z przygotowaniem tyflografiki. Początkowo planowała wykonanie przestrzennej kopii obrazu, przypominającej płaskorzeźbę. W trakcie pracy okazało się jednak, że wierne odwzorowanie wszystkich szczegółów niekoniecznie ułatwiłoby osobom niewidomym poznawanie kompozycji.

Istotna okazała się współpraca z Markiem Grześkowiakiem z art-relief, który przygotował i wykonał tyflografikę.

– Na początku projektu myślałam, żeby właśnie zrobić taką jeden w jeden wręcz płaskorzeźbę do tego obrazu – opowiadała Agnieszka Skatuła.

Jak wyjaśniała, dopiero poznanie zasad odbioru obrazów dotykiem pozwoliło jej zrozumieć, że zbyt duża liczba szczegółów może utrudniać interpretację. Dlatego zdecydowano się na niewielką, uporządkowaną formę o wymiarach 30 na 30 centymetrów.

Artystka zachęcała również osoby widzące, aby spróbowały poznawać dzieło z zamkniętymi oczami, przesuwając dłonie po wypukłych elementach. W ten sposób można odkrywać kształt twarzy, nosa, ust czy falujących włosów. To doświadczenie pokazuje, że odbiór sztuki nie musi ograniczać się do patrzenia.

Instalacja, która ma służyć przez lata

Ważnym elementem projektu jest również technologia wykonania tyflografiki. Wykorzystano odporne szkło akrylowe, którego powierzchnia może być wielokrotnie dotykana.

Jak tłumaczyła autorka, zastosowanie odpowiedniego materiału było istotne nie tylko ze względów praktycznych, ale również z myślą o przyszłości projektu.

– A na tym mi też zależało, żeby to mogło iść sobie gdzieś dalej, trwać – podkreślała Agnieszka Skatuła.

Artystka nie wyklucza, że instalacja będzie prezentowana również poza Rzeszowskimi Piwnicami. Podczas rozmów pojawiły się m.in. pomysły wykorzystania jej przy wydarzeniach sensorycznych dla dzieci w Teatrze Maska oraz udostępnienia jej młodym odbiorcom z niepełnosprawnościami wzroku.

Na razie są to wstępne koncepcje, ale pokazują, że TYFLO-ART może stać się początkiem szerszych działań na rzecz dostępności sztuki.

„Księżniczka i Pirat” – kiedy muzyka staje się obrazem

Historia obrazu jest równie interesująca jak sama instalacja. Jacek Kaczmarski wielokrotnie inspirował się dziełami malarskimi, tworząc na ich podstawie swoje utwory. W przypadku „Księżniczki i Pirata” odwrócono tę zależność – to piosenka stała się inspiracją do namalowania obrazu.

Dzieło Agnieszki Skatuły przedstawia baśniową, pełną symboli scenę, utrzymaną w intensywnej niebiesko-turkusowej kolorystyce. Obok kobiecej postaci pojawiają się m.in. statek, sowa i elementy morskiego krajobrazu. Dzięki audiodeskrypcji historia zapisana w obrazie może zostać poznana również przez osoby, które nie widzą przedstawionej kompozycji.

Audiodeskrypcji można wysłuchać po zeskanowaniu kodu QR znajdującego się przy instalacji. Nagranie jest również dostępne w serwisie YouTube:

Kultura dostępna dla każdego

TYFLO-ART to nie tylko wystawa malarstwa, ale również ważny głos w dyskusji o dostępności kultury.

Osoby z niepełnosprawnościami wzroku wciąż napotykają bariery w korzystaniu z tradycyjnych ekspozycji muzealnych. Tymczasem odpowiednio przygotowana tyflografika i audiodeskrypcja pozwalają znacznie poszerzyć możliwości uczestnictwa w kulturze.

Co istotne, instalacja nie jest przeznaczona wyłącznie dla osób niewidomych. Zaprasza także widzących odbiorców do zmiany perspektywy i odkrywania sztuki poprzez inne zmysły. To również przykład tego, jak dzięki współpracy artystów, organizacji społecznych i instytucji kultury można tworzyć rozwiązania odpowiadające na rzeczywiste potrzeby różnych grup odbiorców.

Wystawę można zwiedzać do 12 listopada

Instalacja „TYFLO-ART – nowy wymiar malarstwa” znajduje się w holu Rzeszowskich Piwnic przy Rynku 26 w Rzeszowie. Wystawa będzie dostępna do 12 listopada 2026 roku, od wtorku do niedzieli, w godzinach 10:00–19:00. Wstęp jest bezpłatny. Osobom chcącym skorzystać z audiodeskrypcji zaleca się zabranie telefonu i własnych słuchawek.

Projekt został zrealizowany przez Agnieszkę Skatułę i Rzeszowski Dom Kultury w ramach programu grantowego #współtworzyMYkulturę. Partnerami przedsięwzięcia są Estrada Rzeszowska, Fundacja Szansa – Jesteśmy Razem (Szansa dla Niewidomych) oraz Fundacja Światłownia – Kultura Bez Barier.

Wystawa przypomina, że dostępność kultury nie powinna być dodatkiem, ale jednym z podstawowych warunków jej tworzenia. Bo sztuka naprawdę może łączyć ludzi – niezależnie od tego, w jaki sposób postrzegają świat.

Materiał powstał w ramach projektu „Głos Pokolenia – Młodzieżowa Redakcja Społeczna”, realizowanego przez Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych Perspektywa, dofinansowanego ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji w ramach programu „Kompas Młodego Obywatela”.