Rzeszów. Katarzyna Nowakowska spotkała się z przedstawicielami ekonomii społecznej

W dniach 15-16 kwietnia Podkarpacie odwiedziła Wiceminister Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej Katarzyna Nowakowska. Wizytę rozpoczęła od Rzeszowa, gdzie spotkała się przedstawicielami Zakładów Aktywności Zawodowej (ZAZ), Warsztatów Terapii Zajęciowej (WTZ), samorządów oraz lokalnych instytucji. Rozmowy dotyczyły kluczowych wyzwań i przyszłości wsparcia osób z niepełnosprawnościami, aktywizacji zawodowej oraz polityki społecznej. Przedstawiciele ekonomii społecznej gościli wiceminister w Zakładzie Aktywności Zawodowej - Gastro Event, przy ul. Rejtana 1F.  

Wiceminister Katarzyna Nowakowska w środę odwiedzi kolejno: 

• Jarosław, gdzie odwiedziła w Zakład Aktywności Zawodowej PSONI
• Inkubator Przedsiębiorczości Społecznej w Hadlach Szklarskich,
• Centrum Opiekuńczo-Mieszkalnego w budynku w Wólce Krowickiej,
• Środowiskowy Domu Samopomocy w Lipsku.

Wzrost zatrudnienia i wyzwania ZAZ

Na spotkaniu w Rzeszowie przedstawiciele Zakładów Aktywności Zawodowej (ZAZ) przedstawili dane pokazujące wzrost zatrudnienia osób z  niepełnosprawnościami na Podkarpaciu – z 770 osób w 2019 roku do 991 w 2024 roku. Zwrócono uwagę na zróżnicowanie wiekowe i rodzaje niepełnosprawności, z przewagą osób z niepełnosprawnościami psychicznymi i intelektualnymi. Wskazano, że przychody ZAZ w ostatnich latach znacząco wzrosły, głównie dzięki środkom unijnym i rozbudowie istniejących placówek.

Jednocześnie podkreślano trudności w tworzeniu nowych ZAZ, wynikające z barier biurokratycznych, braku gotowości części samorządów jak również organizacji Kościoła Katolickiego do uruchamiania nowych placówek oraz niewystarczającego wsparcia finansowego na etapie tworzenia miejsc pracy. 

- Bez zleceń od samorządów zapewnienie stabilności finansowej nowym ZAZ jest bardzo trudne.

- podkreślał jeden z uczestników dyskusji.

Dyskutowano również o wskaźnikach zatrudnienia osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności (obecnie 35%). Proponowano zwiększenie tego wskaźnika do 45-50%, ale podkreślano potrzebę elastyczności i ochrony miejsc pracy dla najbardziej potrzebujących. 

Wskazywano, że ZAZ są często jedyną realną ścieżką zatrudnienia dla osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, a sztuczne ograniczanie tej liczby może prowadzić do „zapychania” Warsztatów Terapii Zajęciowej (WTZ) i Środowiskowych Domów Samopomocy (ŚDS) oraz braku przepływu uczestników przygotowanych w tych miejscach do rynku pracy.

Zamówienia publiczne i klauzule społeczne

Ważnym tematem dyskusji w Rzeszowie była potrzeba wypracowania ustawowego pierwszeństwa dla podmiotów ekonomii społecznej w zamówieniach publicznych. Uczestnicy wskazywali, że obecnie ZAZ i inne podmioty społeczne przegrywają przetargi z firmami komercyjnymi, które często zatrudniają pracowników „na czarno”. 

Zwracano uwagę, że niewielu samorządowców korzysta z klauzul społecznych, choć prawo na to pozwala. Uczestnicy spotkania apelowali do wiceminister Nowakowskiej o uproszczenie procedur prawnych i "wymuszenie" na samorządach konieczności powierzania części zadań ZAZ-om.

- Każdy taki zakład (Aktywności Zawodowej) jest bardzo ważny, bo oprócz pracy, to także miejsca, w których osoby z niepełnosprawnościami otrzymują pomoc i akceptację. Będziemy wspierać ich powstawanie. Głównym celem ministerstwa jest wspieranie pracodawców, aby takich miejsc na rynku pracy powstawało jak najwięcej 

- podkreślała Katarzyna Nowakowska Wiceminister Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej.

Finansowanie i wzrost kosztów pracy

Podczas spotkania wielokrotnie podnoszono problem, że wzrost płacy minimalnej nie jest powiązany ze wzrostem dotacji na zatrudnienie osób z niepełnosprawnościami. Wskazywano, że przy rosnących kosztach prowadzenia ZAZ, dotacje nie nadążają za realnymi wydatkami, co zagraża stabilności placówek. 

Dyskutowano także o statusie ZAZ jako podmiotów ekonomii społecznej i konsekwencjach prawnych związanych z ewentualnym uzyskaniem statusu przedsiębiorstwa społecznego (np. ograniczenia pomocy publicznej).

Uczestnicy postulowali automatyczne powiązanie wzrostu dotacji z podwyżkami płacy minimalnej.

Głosy osób z niepełnosprawnościami

W spotkaniu głos zabrali także pracownicy ZAZ i WTZ, dzieląc się osobistymi doświadczeniami. Podkreślali, że zakłady te są często jedyną szansą na aktywność zawodową i społeczną. Wskazywali na bariery w zatrudnieniu na otwartym rynku pracy, szczególnie dla osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

W tym kontekście istotny był głos uczestniczki ZAZ, która opowiadała o ewolucji w postrzeganiu jej osoby przez pracodawców jako osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Pani opowiadała o swojej drodze w zatrudnieniu. Zaczęła od składania prostych podpałek. Praca ta co prawda nie dawała satysfakcji, ale pozwalała przynajmniej na ucieczkę z czterech ścian i osiągnięcie poczucie godności i pewności siebie. Po latach pracy w ZAZ udało się uzyskać pracę na odpowiedzialnym stanowisku merytorycznym. 

Rola samorządów i edukacja

Podkreślano, że skuteczna współpraca z samorządami, ich świadomość i zaangażowanie są kluczowe dla rozwoju sektora ekonomii społecznej. Wskazano na potrzebę szkoleń i kampanii informacyjnych skierowanych do samorządowców. Przykłady z różnych regionów Podkarpacia pokazały, że tam, gdzie samorządy rozumieją ideę ekonomii społecznej, powstają nowe miejsca pracy i skutecznie realizowane są usługi społeczne.

Konkluzje spotkania

• Postulowano automatyczne powiązanie dotacji na zatrudnienie osób z niepełnosprawnościami ze wzrostem płacy minimalnej.
• Podkreślono potrzebę elastyczności wskaźników zatrudnienia osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności, ale nie niższych niż 35%.
• Silnie akcentowano konieczność ustawowego pierwszeństwa dla podmiotów ekonomii społecznej w zamówieniach publicznych realizowanych przez samorządy.
• Zwrócono uwagę na konieczność zwiększenia świadomości samorządów w zakresie współpracy z sektorem ekonomii społecznej.
• Wiceminister Katarzyna Nowakowska zadeklarowała otwartość ministerstwa na dalsze konsultacje i współpracę przy tworzeniu nowych rozwiązań prawnych.
• Poseł Bartosz Romowicz poinformował, iż posłowie Polski 2050 Szymona Hołowni złożyli projekt ustawy, który zakłada zmiany ułatwiające funkcjonowanie ZAZ-ów. Najważniejsze zmiany to: likwidacja obowiązku zatrudniania pielęgniarek oraz możliwość dalszego zatrudnienia mimo zmiany orzeczenia.

Spotkanie w Rzeszowie zakończyło się apelem o dalszy dialog, wymianę doświadczeń oraz wspólne wypracowywanie rozwiązań służących poprawie sytuacji osób z niepełnosprawnościami i rozwojowi ekonomii społecznej na Podkarpaciu.

Wizyta Wiceminister Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej Katarzyny Nowakowskiej na Podkarpaciu została zorganizowana przez posła Bartosza Romowicza. Obydwoje polityków reprezentuje Polskę 2050 Szymona Hołowni. Poseł Romowicz zapowiedział kolejne spotkania z przedstawicielami rządu odpowiedzialnymi za politykę społeczną. Najbliższe tego typu spotkanie odbędzie się 25 kwietnia w Łańcucie. Więcej o tym spotkaniu napiszemy niebawem.